ТОРМЫШ СӨЮЧӘН НӘСИМӘ

Нәсимә апа белән кызыксынуым күптән бөреләнде. Ул минем әнкәемнең яраткан артисткасы, икенче төрле әйтсәк, кумиры. Үсә төшкәч, ул серле дә, бөек тә артистка белән минем дә кызыксынып китүем, һәр уйнаган спектакльләрне карап барырга омтылуым гаҗәп түгел. Көзгегә карап аңа охшарга тырышу, аның тавышына охшатып сөйләшүләр дә булды. Ә Нәсимә апаның тавышы матур. Бер тыңлыйсың - колакларны иркәли торган назлы, ягымлы; икенче тыңлыйсың - көйсез, дорфа, иркә тавыш ишетелә; аналарны уйнаганда исә аны гел танымыйсың. Ул бөтенләй үзгә. Сөйләме, тавышы йөрәккә үтеп бәгырьләрне телә, күзгә яшь тула. Эшләтә белә Нәсимә апа тавышын.

Театрга эшкә килгәч, ничек дулкынлануымны, бу сәхнә остасы белән бергә эшләү, аның безгә биргән киңәшләрен тыңлауның нинди зур ләззәт икәнен белсәгез иде. Легендага әйләнгән бу артистка белән бер сәхнәдә парт­нерлар булып уйнау - олы бәхет. Сәхнәдәге кимчелекләрне сак кына, күңелеңә кереп калырлык итеп әйтә белүе генә дә ни тора. Миңа ул: "Сөйләгәндә нәрсәгә, тавык тары чүпләгән кебек, башың белән чукып сөйлисең?" - диде. Бары да аңлашылды. Бу сүз гомерем буе исемдә калды. Театрның өлкән артистлары арасында безнең иң яратканыбыздыр ул. Беркемне тикшерми-сөйләми, гайбәттән ерак тора. Гайбәтчеләрне сөймәде ул. Һәрберебезгә шәхес итеп, кеше итеп карый белде. Безгә ул: "Сабыр булыгыз, уйлап сөйләгез, кешенең хәтерен калдырудан сак булырга кирәк", дия килде. "Синең тавышың Нәсимәнекенә охшаган, әллә кызымы?"- диючеләр бар иде миңа. И сөенә идем шуңа, менә кемгә охшаталар мине - горурлык бит бу. Юкка-барга үпкәләми иде, кыен хәлләрне, авыр сүзләрне уенга әйләндереп, уздырып җибәрә белде. Аннан көнләшәләр, ул - игътибар үзәгендә. Гомумән, аның турында бөтенесе бергә һәм кинәт сөйли башлады. Минзәләнең артистлары көчле, һәр урын тулы. Ә менә Нәсимә төсле артистка юклыгы ачыклана. Аның яшь, самими, буйсынучан һәм ышанучан, назлы һәм йомшак күңелле героинялары кирәк иде. Ул үзе дә тормыш сөючән, шук, җырга-биюгә сәләтле. Тыйнаклыгы, эчке сөйкемлелеге рольләрендә дә күренә, сәхнәдәге эчкерсезлеге белән тамашачыларны бик тиз үзенә җәлеп итә.

Актаныш районы Пучы авылында туып-үскән ятимә кыз, Казан каласына килеп, бик авыр­лык белән укый башлый. Курс җитәкчесе Кәшифә Тумашева аның сөйләшүләреннән рәхәтләнеп көлә. Ул сәләтле студенткасын "Кояш" дип атап йөртә. Училище директоры - Сәет Булатовларда фатирда тора Нәсимә. Кер уа, идән юа, җыештыра. Өй эшләре - тулысы белән аның җилкәсендә. Аякларына кияргә юньле чүәкләре дә булмый аның. Хуҗабикә Рәшидә Тәминдарова, аны кызганып, киелгән булса да, үзенең туфлиләрен бирә. Ләкин кыш җиткәч туфли белән күпме йөреп була, җитмәсә, табаннар да тишелә. Чит җирдә ачлыгы да катырак, рәхимсезрәк бит. Түзә алмый, укуын ташлап кайтып китә Нәсимә. Ә 1946 елда Минзәлә театрына эшкә урнаша. Аны сынау шарты белән алалар. Бу өметле, булдыклы кызны режиссер тиз күреп ала. Репертуарны аны күздә тотып төзи башлыйлар, җырлы-моңлы рольләр Нәсимәгә бирелә. Шул рәвешле Нәсимә Җиһаншина театрның әйдәп баручы артисткасына әйләнә. 38 елдан артык сәхнә эшчәнлегендә 100 гә якын роль иҗат итә ул. Алар бүген дә тамашачы хәтерендә саклана. Республика тарафыннан коллективка зур ышаныч белдерелә.

Минзәлә театры "Галиябану" (М.Фәйзи), "Язылмаган законнар" (Ю.Әминов) спектакльләре белән 1957 елда Мәскәүгә декадага әзерләнә. "Галиябану"ны, Казаннан килеп, Р.Тумашев сәхнәгә куя башлый. Мәскәүдә укуын тәмамлап кайткан Мулланур Мостафин "Галиябану"ны диплом спектакле итеп куеп бетерә. Мәскәүгә китәр алдыннан, коллектив репетицияләрне Казанда уздыра. Ныклы, төпле әзерлек бара. Нәсимә апа белән Әнвәр абыйны (Галиябану-Хәлил) җырларга А.Ключарев үз өенә дә чакыра. Көн саен җыр, бию, хәрәкәт. Репетицияләр бик көчле уза. Кинәт каты авырып, Нәсимә апа хастаханәгә эләгә. Аңа операция ясыйлар. Шул авыр хәлдә дә артистка спектакльләрне өзми. Мәскәүгә очасы самолетка аны носилка белән китерәләр. Казанның танылган артисткалары: "Китте инде Минзәлә театры Мәскәүгә бер олау почык борынлы кызларын төяп", - дип көлеп тә калалар. Ни гаҗәп, ул чор артисткаларының чыннан да барысының да борыннары кечкенә - почык борын. "Галиябану" спектаклен урамга җыелып, авыл белән аягүрә басып тыңладык. Чөнки радио бөтен кешедә дә юк. Ә урамда кычкырып сөйләп тора", - дип сөйли халык ул вакытта.

Мәскәү тамашачысы Минзәлә театры спектакльләрен аягүрә басып сәламли. СССР хөкүмәте тулы составында диярлек спектакль карарга килә. Никита Хрущевның, полководец Г.Жуковның залда булуы - артистларга унлата җаваплылык өсти. "Ышаныч, ныклык та бирә, безнең хезмәт кирәкле, безнең театр, татар сәнгате белән ил башлыклары да кызыксына дигән уй күзгә яшьләр китерә, - дип искә ала Нәсимә апа. - Бу кадәр зур кунакларны, шыгрым тулы залларны күреп без каушыйбыз. Ул спектакльнең матур баруы, Мәскәү тамашачысына ошавы радио аша да аңлашылып, ишетелеп торды. Халык кул чаба, "бис" кычкыра. Шул чакта театрыбыз өчен аңлатып бетерә алмаслык горурлык кичердек, дип искә ала ул елларны өлкәннәр. Мәскәү гримерлары безгә ямьсез итеп грим салдылар. Бер-беребезгә карыйбыз - әбәү, ничек чыгарга сәхнәгә? Тәрәзәдән Хәлилне җырлап озаттык. Ул пәрдә артында миңа борылып карады да, йөзләрен чытып, кулларын болгап, син ямьсез дигән кебек кереп китте. Ә спектакль беткәч, тамашачы сәхнә артына агыла, каян таптыгыз мондый чибәр кызларны, берсеннән-берсе матур бит болар, дип соклануларын белдерә. Ерактан гүзәл итеп күренә торган грим салганнар икән безгә оста гримерлар".

Нәсимә апа тагын искә ала: "Хәлилне аткач, аның өстенә капланып яшь түгәм, елап өзгәләнәм һәм миңа җыр башларга кирәк. Оркестр ике кат уйный инде, ә мин берни эшли алмыйм, тавышым чыкмый, тыным кысылган, йөрәгем авызыма менеп җиткән, күзләрем дә күрми диярлек! Ярсып үксим, һәм күзләрем дирижер Александр Ключарев белән очраша. Аның карашында ялвару, үзем дә сизмәстән үксүем җырга күчә, халык тып-тын. Нигә бер аваз ишетелсен. Спектакль тәмам. Кул чап­мыйлар. Залда тынлык. Аптырап, башымны күтәреп, залга карыйм. Көчле ташкын, җил-давыл булып, алкышлар яңгырый башлый. Тамашачыны тыеп булмый. Без инде ничәмә-ничә кабат барып баш иябез. Алар аяк өсте басып кул чаба. Бу чыннан да зур җиңү иде. Татар театрының Мәскәүдәге җиңүе".

"Язылмаган законнар" спектак­лендәге тиңдәшсез Фәридәсе, "Галиябану"дагы алыштыргысыз Галиябануы өчен Нәсимәгә РСФСРның атказанган артисткасы дигән мактаулы исем бирелә. Ул вакытта аңа нибары 31 яшь була.

Хезмәттәше, Татарстанның атказанган артисткасы Мөнәвәрә ханым Нигъмәтҗанова: "Нәсимә - театрның иң талантлы артисткасы, бик нечкә күңелле, кешелек­ле, ярдәмчел. Дуслыкка тугры, дөрес­лекне яратучы, фикерләрен яшерми ачык итеп әйтеп бирә. Мин аңа сокланып яшәдем. Аның сафлыгына, самимилегенә сокландым. Хәзер дә сагынып яшим", - ди.

Нәсимә апа зур сәнгать мәктәбен Сабир Өметбаев кул астында уза. Ул - тәҗрибәле артистка. Аның уенында ясалмалылыкның эзе дә юк. Һәр хәрәкәтенә төгәллек, табигыйлык хас."Апаем", - дип җырлап кына дәшә. Үзен тыңлата белә. Сиңа ышанычлы дус итеп карый. Маҗаралы кеше булды ул.

"Кышкы гастрольләр. Чатнама суык. Авылдан-авылга күчәбез көн дә. Әйбер декорацияләрне урнаштырабыз чанага, үзебез җәяү барабыз - ат арымасын, дибез. Нияз улымның ими баласы чагы. Биләүгә биләп, баланы чанага салып, юлга чыгабыз. Менә яр буйлап узганда, арттагы ат алдагы чананың саламын ашарга борынын төртә, тәртә башына эләгеп, биләүдәге бала күтәрелеп, асылынып кала. Куркып ат башын чайкый, тәртә башындагы бала ычкынып ярдан түбәнгә тәгәрәп төшеп китә". Төргәк нәкъ бәке авызына җитеп туктап кала. Юлаучылар "аһ" итә. Нәсимә апа куркудан боз өсләп йөгерә. Бәке янына утырып, баласын күкрәгенә кысып озак елый ул.

Әгерҗе районында спектакль бара. Сәхнә читенә атлаган уңайга Нәсимә апа юкка чыга. Сәхнә алдындагы аннан-моннан гына капланган тишеккә туры килә ул. "Нәсимә", - дигән тавышка бик түбәннән, пәрәвезләргә уралып беткән Нәсимә ханымның "Әү, мин монда" дигән зәгыйфь авазы ишетелгәч кенә тартып алалар үзен.

Аны умырып ат та тешләде. "Урман ташучы атын "красивый, умный" дип ялыннан гына сыйпаган идем, яхшы сүзгә күнекмәгән бугай, тешләде дә алды", - дип уенга борды.

Фатир сорап кергән йортта базга да төшеп китте инде ул.

Мунча ләүкәсендә тазга кереп утыргач, шуып китеп, бас­кычларны саный-саный, аякларын алга сузып, юыну бүлмәсенә дә очып чыккан иде. Урамда таю, батып керүләр, гөмбәгә баргач адашу, урамда аны сөзгәк үгез куып йөрү, суга бату... Бары да аныкы.

Кайда гына булса да, матур итеп киенеп, чәчләрен җилфердәтеп, үкчәле түфлиләре белән терт-терт басып йөри. Театр бинасы бусагасын атлаганчы сумкасын ачып чүпрәген ала да, түфлиләрен чистартып сөртә, аннан гына театрга уза. Безгә дә үрнәк бит бу. Өрфиядәй нәфис, нәзакәтле бу сылу ханым сәхнәгә чыгып басуга, серле сәхнә утлары да яктылыкларын җуя, гүзәллек алиһәсенә сокланып җемелдәшә башлый кебек. 90 яшькә җиткән бу хөрмәтле артисткабызга куанычлы көннәр телибез. Балалары, оныклары сөендереп, куанычлар гына китереп торсын.

Яратабыз сине Нәсимә апа, яратабыз!

Рәзилә МУЛЛИНА, Татарстанның халык артисты.